Przewodnik kliniczny · Uzależnienia i nawyki kompulsywne

Jak pracować z uzależnieniem

MI + etapy zmiany – rdzeń

  • 8 faz
  • 30 narzędzi
  • ~18 sesji
Otwórz przewodnik Arkusze i materiały obszaru

Pełny przewodnik – opis pracy w każdej fazie i lista „Jak to sprawdzić” pod kryteriami przejścia – otwiera się w aplikacji po zalogowaniu. W czasie otwartej bety konto jest bezpłatne.

Fazy pracy

Każda faza ma swój cel, proponowane narzędzia z kompendium i kryterium, po którym poznasz, że można iść dalej. Tempo i kolejność dopasuj do osoby, z którą pracujesz.

  1. Faza 1

    Ocena, bezpieczeństwo, etap zmiany

    Sesje 1–2 · cel: wzorzec, ryzyko, etap, podwójna diagnoza

    Ocenić wzorzec używania i nasilenie, ryzyko odstawienia (z lekarzem), etap zmiany oraz podwójną diagnozę i ryzyko samobójcze. Sposób zadawania pytań jest tu częścią interwencji: ton ciekawości i bez oceniania sprawia, że pacjent ujawnia rzeczywisty wzorzec używania, podczas gdy nuta krytyki niemal gwarantuje minimalizowanie i zatajanie.

    Kryterium przejścia do fazy 2

    Wzorzec i nasilenie ustalone; ryzyko odstawienia ocenione (detoksykacja zapewniona, gdy trzeba); etap zmiany i podwójna diagnoza rozpoznane.

  2. Faza 2

    Motywacja – wywiad motywujący (rdzeń)

    Sesje 1–6 · cel: wydobyć i wzmocnić motywację

    Wydobyć i wzmocnić własną motywację pacjenta do zmiany, dopasowując pracę do etapu – bo to motywacja, nie przekonywanie, napędza zmianę. Rdzeń pracy z uzależnieniem. Paradoks MI polega na tym, że im mocniej terapeuta argumentuje za zmianą, tym częściej pacjent broni używania – dlatego skuteczność bierze się z odwrócenia ról: to pacjent ma usłyszeć z własnych ust powody, dla których chce coś zmienić.

    Kryterium przejścia do fazy 3

    Rośnie język zmiany i gotowość; pacjent rozważa konkretny cel (choćby ograniczenie).

  3. Faza 3

    Cel: abstynencja czy redukcja szkód

    Sesje 3–6 · cel: wspólny, realistyczny cel

    Ustalić z pacjentem realistyczny cel – abstynencję lub redukcję szkód – dopasowany do substancji, ryzyka i preferencji, jako podstawę dalszej pracy. Dla części pacjentów realistyczny, częściowy cel (np. ograniczenie czy zmniejszenie ryzyka) jest pierwszym krokiem, który w ogóle utrzymuje ich w terapii – a z czasem, gdy rośnie poczucie sprawczości, cel bywa zaostrzany; narzucona z góry abstynencja często kończy się przedwczesnym porzuceniem leczenia.

    Kryterium przejścia do fazy 4

    Ustalony wspólny, realistyczny cel (abstynencja lub redukcja szkód) i forma wsparcia.

  4. Faza 4

    Wyzwalacze i głód

    Sesje 4–10 · cel: rozpoznać i przejść przez głód

    Zidentyfikować wyzwalacze i sytuacje wysokiego ryzyka oraz nauczyć przechodzenia przez głód bez używania – rdzeń behawioralny zapobiegania nawrotom. Kluczowe jest przeramowanie głodu: nie jest on poleceniem, które trzeba wykonać, lecz falą, która narasta i samoistnie opada w kilkanaście minut – a samo przeczekanie jej (zamiast walki) osłabia z czasem siłę kolejnych fal.

    Kryterium przejścia do fazy 5

    Pacjent rozpoznaje wyzwalacze i przechodzi przez głód bez używania; ma plan na sytuacje wysokiego ryzyka.

  5. Faza 5

    Umiejętności i alternatywy

    Sesje 6–12 · cel: zastąpić funkcję używania

    Rozwinąć umiejętności i alternatywne sposoby zaspokajania potrzeb, które dotąd zaspokajało używanie – odmowę, regulację emocji, nagradzające aktywności.

    Kryterium przejścia do fazy 6

    Pacjent ma alternatywne sposoby zaspokajania potrzeb i radzenia sobie z głodem; życie staje się nagradzające bez substancji.

  6. Faza 6

    Podwójna diagnoza i emocje

    Sesje 6–14 · cel: leczyć tło, nie tylko nawyk

    Przepracować współwystępujące zaburzenia i funkcję emocjonalną używania – bo bez leczenia tła (depresja, PTSD, lęk, ADHD) nawrót jest niemal pewny.

    Kryterium przejścia do fazy 7

    Współwystępujące zaburzenia są leczone; pacjent reguluje emocje inaczej niż przez używanie.

  7. Faza 7

    Środowisko, wsparcie i wstyd

    Sesje 6–14 · cel: wspierający kontekst

    Zbudować sieć wsparcia, przepracować środowisko sprzyjające używaniu oraz wstyd, który podtrzymuje izolację i nawroty.

    Kryterium przejścia do fazy 8

    Pacjent ma sieć wsparcia i zmienione środowisko ryzyka; słabnie wstyd i izolacja.

  8. Faza 8

    Zapobieganie nawrotom

    Sesje 10–18 · cel: utrwalić zmianę

    Skonsolidować zmianę i przygotować pacjenta na nawrót – odróżnić lapsus od nawrotu, zaplanować reakcję i utrwalić przekonanie, że pojedynczy epizod nie przekreśla postępu (model Marlatta).

    Zakończenie

    Stabilna realizacja celu (abstynencja lub redukcja szkód); pacjent ma plan na nawrót, sieć wsparcia i traktuje lapsus jako materiał do nauki.