Przewodnik kliniczny · Uzależnienia behawioralne

Jak pracować z uzależnieniami behawioralnymi

CBT + MI – rdzeń

  • 8 faz
  • 18 narzędzi
  • ~18 sesji
Otwórz przewodnik Arkusze i materiały obszaru

Pełny przewodnik – opis pracy w każdej fazie i lista „Jak to sprawdzić” pod kryteriami przejścia – otwiera się w aplikacji po zalogowaniu. W czasie otwartej bety konto jest bezpłatne.

Fazy pracy

Każda faza ma swój cel, proponowane narzędzia z kompendium i kryterium, po którym poznasz, że można iść dalej. Tempo i kolejność dopasuj do osoby, z którą pracujesz.

  1. Faza 1

    Ocena, typ, współwystępowanie

    Sesje 1–2 · cel: typ, skutki, ryzyko, etap

    Ustalić typ zachowania i jego skutki (finanse, prawo, relacje), ocenić ryzyko (zwłaszcza samobójcze przy hazardzie), etap zmiany i współwystępowanie. Skutki finansowe hazardu zasługują na osobną, wprost zadaną serię pytań – pacjenci często ukrywają skalę zadłużenia ze wstydu, a to właśnie narastające długi bywają punktem, w którym ryzyko samobójcze gwałtownie rośnie.

    • Diagnostyka według typu

    Kryterium przejścia do fazy 2

    Typ i skutki ustalone; ryzyko ocenione i zabezpieczone; etap zmiany i współwystępowanie rozpoznane.

  2. Faza 2

    Motywacja – wywiad motywujący (rdzeń)

    Sesje 1–5 · cel: wydobyć motywację

    Wydobyć i wzmocnić własną motywację pacjenta do zmiany, dopasowując pracę do etapu i unikając moralizowania – jest to szczególnie istotne przy zachowaniach obciążonych wstydem. To rdzeń pracy. Brak fizycznej substancji bywa pułapką poznawczą zarówno dla pacjenta, jak i terapeuty: łatwo uznać, że „wystarczy chcieć”, podczas gdy mechanizm nagrody i wyuczonego nawyku jest równie rzeczywisty jak przy substancjach i tak samo wymaga systematycznej pracy.

    Kryterium przejścia do fazy 3

    Rośnie język zmiany i gotowość; pacjent rozważa konkretny cel dotyczący zachowania.

  3. Faza 3

    Analiza funkcjonalna i cel

    Sesje 3–6 · cel: zrozumieć funkcję, ustalić cel

    Przeprowadzić analizę funkcjonalną (czemu służy zachowanie i co je wyzwala) i ustalić z pacjentem realistyczny cel – kontrolę lub abstynencję – zależnie od typu zachowania. To rdzeń pracy. Wybór celu nie jest dowolny: przy hazardzie czy kompulsywnych zachowaniach z poważnymi skutkami zwykle bardziej realistyczna jest abstynencja, podczas gdy przy jedzeniu czy korzystaniu z internetu – których nie da się całkowicie wyeliminować – celem z konieczności staje się kontrola i zmiana wzorca.

    • Analiza funkcjonalna / łańcuch
    • Cel: kontrola czy abstynencja
    • Wspólny model

    Kryterium przejścia do fazy 4

    Funkcja zachowania zrozumiana; ustalony realistyczny cel (kontrola lub abstynencja) i wspólny model.

  4. Faza 4

    Wyzwalacze i kontrola bodźców

    Sesje 4–10 · cel: ograniczyć dostęp i wyzwalacze

    Ograniczyć dostęp i wyzwalacze (dziś głównie cyfrowe) oraz nauczyć radzenia sobie z głodem – przy braku substancji kontrola bodźców jest najsilniejszym krokiem behawioralnym. Skuteczne są tu rozwiązania z zakresu „architektury wyboru”: im więcej przeszkód trzeba pokonać, by wrócić do zachowania (blokady, samowykluczenie z kasyn, usunięcie aplikacji, opóźnienia), tym większa szansa, że impuls minie, zanim pacjent zdąży mu ulec.

    • Kontrola bodźców
    • hazard online
    • Radzenie sobie z głodem

    Kryterium przejścia do fazy 5

    Ograniczony dostęp i wyzwalacze; pacjent przechodzi przez impuls bez zachowania i ma plan na sytuacje ryzyka.

  5. Faza 5

    Regulacja emocji i impulsów

    Sesje 6–12 · cel: zastąpić funkcję regulacyjną

    Rozwinąć zdrowsze sposoby regulacji emocji i radzenia sobie z impulsami, które zastąpią zachowanie pełniące dotąd tę funkcję – bo bez zastąpienia funkcji zmiana się nie utrzyma.

    • Regulacja emocji
    • Praca z impulsami

    Kryterium przejścia do fazy 6

    Pacjent reguluje emocje i impulsy inaczej niż przez zachowanie; ma nagradzające alternatywy.

  6. Faza 6

    Przekonania i skutki

    Sesje 6–12 · cel: rozbroić zniekształcenia, naprawić skutki

    Przepracować zniekształcenia poznawcze podtrzymujące zachowanie (szczególnie w hazardzie) oraz uporządkować jego skutki (np. finanse) – co często warunkuje stabilną zmianę.

    • Praca z przekonaniami
    • Uporządkowanie skutków (finanse)

    Kryterium przejścia do fazy 7

    Słabną zniekształcenia podtrzymujące zachowanie; skutki (finanse) są porządkowane, co zmniejsza presję nawrotu.

  7. Faza 7

    Współwystępowanie i kontekst

    Sesje 6–14 · cel: leczyć tło, włączyć kontekst

    Przepracować współwystępujące zaburzenia (depresja, lęk, ADHD), wstyd oraz kontekst (relacje, młodzież) – bo bez leczenia tła i wsparcia otoczenia nawrót jest prawdopodobny.

    • Leczenie współwystępowania + wstyd
    • CSBD
    • Kontekst i relacje

    Kryterium przejścia do fazy 8

    Współwystępowanie leczone; słabnie wstyd; kontekst i bliscy wspierają zmianę.

  8. Faza 8

    Profilaktyka nawrotów

    Sesje 10–18 · cel: utrwalić zmianę

    Skonsolidować zmianę i przygotować pacjenta na nawrót – odróżnić lapsus od nawrotu, zaplanować reakcję i utrwalić kontrolę bodźców oraz alternatywy.

    • Plan zapobiegania nawrotom
    • Utrwalenie kontroli bodźców i alternatyw

    Zakończenie

    Stabilna realizacja celu (kontrola lub abstynencja); plan na nawrót, trwała kontrola bodźców i alternatywy; lapsus traktowany jako materiał do nauki.